Sund

Það eru engir viðskiptavinir í sundlaugum landsins, aðeins sundlaugagestir: almenningur á hverjum stað fyrir sig, fólk á öllum aldri með alls konar bakgrunn, alls konar holningu og alls konar sýn á lífið. Mikilvægustu almannagæðin á Íslandi eru fólgin í heita vatninu. Athyglisverðustu almannarýmin eru sundlaugarnar. Laugarnar eru vettvangur þar sem ókunnugir hittast og verða jafnvel málkunnugir, staðir þar sem samfélagið birtist sjálfu sér—á sundfötum.

Sundlaugamenningin snýst um lífsgæði og lýðheilsu, íþróttir, leik, afslöppun og skemmtun,líkamsmenningu, siðmenntun og samneyti. Í sundsamfélaginu svamla fjölbreyttir líkamar og í sturtuklefum almenningslaugarinnar er hversdagsleikinn allsber, óuppstilltur og ófilteraður. Daglegt líf hefur í gegnum tíðina sett mark sitt á sundlaugarnar og gert þær að líkamsræktarstöð, skólastofu, félagsheimili, leikvelli og heilsulind.

Mörg svið hönnunar koma við sögu í sundlaugamenningunni. Arkitektúr gegnir lykilhlutverki og þróun lauganna endurspeglar lifandi samtal arkitekta og samfélags. Grafísk hönnun, vöruhönnun, fatahönnun og upplifunarhönnun koma saman í sundinu. Sundlaugarnar eru samfélagshönnun: þær hafa mótað samfélag, menningu og líkama fólksins í landinu í meira en öld. Samfélagshönnun snýst um að skapa vellíðan og bæta daglegt líf fólks, ekki að skapa
söluvöru.

Sýningin nær yfir tímabilið frá sundvakningunni við upphaf 20. aldar til dagsins í dag. Sagan sem hún segir af sundlaugamenningu er um leið ylvolg sagan af íslensku nútímasamfélagi með léttri angan af klór og hveralykt, gufuslæðu og skvampi.

Læra
(sirka 1900-1950)

Á Íslandi varð sundvakning í kringum aldamótin 1900. Einungis hálft prósent landsmanna voru syndir og fjöldi drukknaði ár hvert. Í fyrsta sinn í Íslandssögunni settist fólk að í þorpum við sjávarsíðuna og lifði á fiskveiðum. Á sama tíma hélt borgaraleg menning innreið sína og tamdi fólki nýja mannasiði og ný viðhorf til líkamans. Hugsjónir um heilsu og þrótt „þjóðarlíkamans“ fléttuðust saman við sjálfstæðisbaráttuna og mótun nútímasamfélags. Allt rann þetta saman í sundvakningunni.

Sundið þjónaði þrennum tilgangi: íþrótt, lífsbjörg og þrifnaði. Á fyrri hluta 20. aldar urðu laugarnar þannig vettvangur almennings til að læra. Til viðbótar við sundtökin tileinkaði fólk sér nýja siði: samskiptareglur nýs þjóðfélags mótuðust í lauginni. Þar lærði þjóðin að umgangast mannslíkamann með áherslu á heilbrigði og hreinlæti.

Á þessu tímabili reis mikill fjöldi sundlauga: sumar ekki meira en stíflur í ám, aðrar torfhlaðnar, enn aðrar steyptar. Sundfélag var stofnað í Reykjavík 1884 kringum sundkennslu í Laugarnesi. Eftir aldamótin stóðu ungmennafélögin fyrir byggingu lauga um land allt.  Alþingi samþykkti 1925 að heimila sveitarfélögum að skylda unglinga í sundnám, en sundskyldu var komið á um allt land um 1940.

Leika
(sirka 1950-2000)

Eftir miðja öldina fór fólk ekki bara í sund til að læra heldur líka til að leika sér. Vinir og fjölskylda fóru í laugina til að hafa gaman í vatninu og njóta hreyfingar og samveru. Við sundlaugina bættust heitir pottar, gufuböð, vaðlaugar, sólbaðsskýli og síðan rennibrautir. Úr varð litríkt samfélag þar sem sundgestir móta siði og samskiptareglur: þeir kinka kolli í stað þess að heilsast með handabandi, horfa á aðra í andlitshæð og halda samræðum á almennum nótum.

Með opnun Vesturbæjarlaugar árið 1961 birtust fyrstu heitu pottarnir í þeirri mynd sem fólk þekkir í dag. Gísli Halldórsson, arkitekt,  teiknaði pottana með laug Snorra Sturlusonar í Reykholti sem fyrirmynd. Heiti potturinn varð strax hringiða samfélagsins. Potturinn gerði laugarnar að þeim opinbera vettvangi sem vantaði í bæi og borgarhverfi: stað þar sem ókunnugir og málkunnugir hittast. Í kjölfarið voru heitir pottar byggðir við eldri laugar og þær sem síðar risu. Barnalaugarnar gerðu sundstaði að leiksvæði fyrir alla fjölskylduna. Þegar líða tók á öldina bættust rennibrautir við þær og gufuböð við heitu pottana.

Njóta

Við síðustu aldamót voru almenningslaugar einstakur vettvangur líkamsræktar, leiks, samveru og slökunar. Slökun, þægindi og munaður verða sífellt fyrirferðarmeiri í sundmenningunni um og eftir aldamótin og eitt helsta einkenni sundlaugamenningar boðorðið að njóta: njóta verunnar í vatninu, njóta líkamlegrar upplifunar, njóta samverunnar við aðra. Nuddstútarnir fylla pottana, sánurnar og gufuböðin margfaldast og áhersla er hvarvetna á hönnun og hrífandi upplifun.

Nautnabaðstaðir hafa rutt sér rúms á undanförnum árum þar sem jarðhiti og náttúra eru í öndvegi. Þá má finna víðsvegar um landið og hver baðstaður leggur áherslu á sín sérkenni. Arkitektúr og upplifunarhönnun  spila hér lykilhlutverk. Ásamt sundlaugunum eru baðstaðirnir orðnir einn helsti viðkomustaður erlendra ferðamanna og krúnudjásnið í ímynd Íslands.

Böðin þróa áfram stef úr sundlaugamenningu og almenningslaugum landsins og markaðssetja með nýjum hætti fyrir viðskiptavini sína. Áhrifin eru gagnkvæm: nýjungar í almenningslaugunum taka mið af lúxusnum í böðunum—þannig stigmagnast áherslan á að njóta meðfram því að læra og að leika.

 

Sýningarstjórn: Valdimar T. Hafstein, ethnologists and Brynhildur Pálsdóttir, designer.
Graphic design: Ármann Agnarsson and Helgi Páll.

Umsjón: Sigríður Sigurjónsdóttir

Sýningin er unnin í samstarfi við Háskóla Íslands. Hún byggir á rannsóknarsamstarfi þeirra Arnar D. Jónssonar, Ólafs Rastrick og Valdimars Tr. Hafstein sem og rannsóknum þjóðfræðinganna Katrínar D. Guðmundsdóttur, Katrínar Snorradóttur, Ólafs Ingibergssonar og Sigurlaugar Dagsdóttur.